محمد مخبر؛ نماد قدرت ستاد در دولت

در روزهایی که فهرست‌های گمانه‌زنی درباره کابینه فضای مجازی را پر کرده بود، کاربری به شوخی نوشت در برخی از این فهرست‌ها رئیسی رئیس‌‌جمهور نیست اما مخبر معاون اول است

محمدحسن نجمی
روزنامه‌نگار
۲۰ | امرداد | ۱۴۰۰ ۱۹۹۱ ۰

«شخصیتی ولایی، انقلابی، دانشمند و مدیری شایسته و کارآزموده و دارای سوابق مجاهدت صادقانه در صحنه‌های گوناگون»؛ این‌ها مدایح محمد مخبر در وصف رئیس دولت سیزدهم است که پس از اعلام پیروزی رئیسی در پیام تبریک خطاب به او گفته است. 

مدتی بعد از انتخابات معلوم بود که حضور مخبر در کابینه جدید حتمی است. در روزهایی که فهرست‌های گمانه‌زنی درباره کابینه فضای مجازی را پر کرده بود، کاربری به شوخی نوشت در برخی از این فهرست‌ها رئیسی رئیس‌‌جمهور نیست اما مخبر معاون اول است. حامیانش در اعلام انتخابش آنقدر عجله داشتند که خبر رسمی انتصابش به معاون اولی از سوی خبرگزاری‌های اصولگرا زمانی منتشر شد که رئیسی به لحاظ حقوقی نمی‌توانست حکمی صادر کند؛ یک روز بعد از تنفیذ و یک روز قبل از تحلیف. دفتر رئیسی ناگزیر تکذیب کرد. البته برخی هم آن تکذیب را به اختلافات و کشمکش‌های درونی حلقه رئیسی نسبت دادند. در نهایت مخبر معاون اول شد. 

اما معاون اول رئیسی چه کسی است؟ برای شناختن او، بهتر است از آخر به اول برویم.

مخبرِ معاون اول
محمد مخبر ۱۴ سال است که ریاست ستاد اجرایی فرمان امام را بر عهده دارد؛ با حکم رهبری. ستاد اجرایی فرمان امام یکی از نهادهای زیرمجموعه رهبری است و خود مجموعه‌ای از شرکت‌ها و هلدینگ‌ها را زیر نظر دارد.
مخبر در حالی معاون اول رئیس‌جمهوری شده که مدتی پس از انتخابات، برای دیدار با اسحاق جهانگیری به پاستور رفته بود. خبر این دیدار احتمالات درباره معاون اولی مخبر را تقویت کرد اما همان زمان هم «حجت نیکی‌ملکی» رئیس روابط عمومی ستاد اجرایی در واکنش به این جلسه و گمانه‌زنی‌های پیرامون آن در توییترش نوشت: «جلسه چند روز قبل دکتر مخبر و دکتر جهانگیری ارتباطی به دولت آینده و گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای برای نقش دکتر مخبر در آن نداشته و برای پیگیری پروژه‌های ستاد اجرایی در شورای اقتصاد بوده. ایشان بر خلاف برخی ادعاها با تمام توان پیگیر پروژه‌های ستاد مخصوصاً در موضوع مقابله با کرونا هستند». بر اساس یک سنت و باور نزد مردم، اگر برخی مسائل تکذیب شوند، احتمالا درست هستند که این خبر هم مشمول همین قاعده شد.

مخبر که ۱۴ سال است بر ریاست یکی از بزرگترین نهادهای مالی و اقتصادی کشور تکیه زده، پس از شیوع کرونا نامش بیش از قبل شنیده شد. با همه‌گیری کرونا و کمبود ماسک و الکل ضدعفونی، ستاد اجرایی تصمیم گرفت تا این کمبود را رفع کند و با تبلیغات گسترده‌ای خبر از تاسیس کارخانه‌های تولید این اقلام مورد نیاز در پاندمی داد. وعده‌های واکسنی مخبر یکی از بزرگترین حواشی زندگی کاری مخبر را رقم زد. 

مرداد ۹۹ مخبر در یک جلسه در دفتر وزیر بهداشت گفت «در حوزه تولید ونتیلاتور قدم‌های بزرگی برداشته شد و توانستیم این دستگاه حیاتی برای بیماران تنفسی را تولید کنیم، در حوزه تولید دستگاه اکسیژن‌ساز نیز موفق شدیم به دانش بومی تولید آن دست یابیم». با این وجود در پیک پنجم، استان سیستان و بلوچستان و برخی استان‌های دیگر با کمبود تجهیزات مواجه بودند. 

پاییز ۹۹ بود که با اوج گیری چندمین‌بارهٔ کرونا، نیاز به داروی رمدسیور و کمبود آن در کشور، مخبر اعلام کرد که ستاد اجرایی با تولید این دارو، کمبود آن را رفع خواهد کرد. گرچه رمدسیور ایرانی به بازار آمد، ولی هم‌اکنون که در پیک سهمگین پنجم به سر می‌بریم صف‌های طویلی برای گرفتن این دارو مقابل داروخانه‌های دولتی تشکیل می‌شود؛ و نوع ایرانی این دارو هم در بازار سیاه به قیمت حدود یک میلیون ۲۰۰  هزار تومان تا یک و نیم میلیون تومان خرید و فروش می‌شود در حالی که قیمت دولتی آن ۷۰۰ هزار تومان است. اینکه چنین دارویی که تولید داخل است چگونه سر از بازار سیاه در می‌آورد هم از سوالاتی است که کسی جوابی به آن نداده است.

مخبرِ ستاد اجرایی
مدتی بعد زمزمه‌های تلاش برای تولید واکسن ایرانی به گوش رسید؛ از کجا؟ هولدینگ دارویی ستاد اجرایی فرمان امام با نام گروه دارویی برکت. این مجموعه عظیم خود از ده‌ها شرکت زیرمجموعه تشکیل شده که یکی از آنها شفا فارمد است؛ سرانجام تصمیم بر آن شد تا شفا فارمد کار تولید واکسن ایرانی کرونا با نام «کوو ایران برکت» را بر عهده گیرد. 

محمد مخبر رئیس این ستاد یکی از حامیان تولید واکسن برکت بود که با توجه به جایگاهی که نزد سیاسون داشت، تولید این واکسن از حمایت بالای مسئولان داخلی و همچنین تبلیغات گسترده در رسانه‌های حاکمیتی برخوردار شد. از هنگام تصمیم تولید واکسن برکت، تبلیغات وسیعی در رثای این واکسن منتشر می‌شد؛ تا جایی که در آذر ماه ۹۹ و پیش از آغاز فاز اول کارآزمایی بالینی آن در یک بخش خبری رادیو جوان، گفته شد که کارایی واکسن برکت از نمونه‌های آمریکایی‌اش هم بالاتر است! ادعایی که وقتی هنوز هیچ داده علمی برای آن وجود ندارد، تنها نام پروپاگاندا را می‌توان بر آن نهاد.

فاز نخست واکسن برکت نهم دی ۹۹ با تزریق به طیبه مخبر دختر محمد مخبر آغاز شد. این اقدام را بسیاری ستودند و در عین حال بسیاری آن را نمایش خواندند. به هر حال پس از فاز اول، فاز دوم برکت اواخر اسفند ماه ۹۹ آغاز شد؛ تقریبا همزمان با ورود ۱۰۰ هزار دوز از واکسن پاستور-کوبا برای سومین مرحله کارآزمایی بالینی این واکسن. اما فاز سوم واکسن پاستور-کوبا که قرار بود اواخر سال ۹۹ آغاز شود به دلایل نامعلومی به تعویق افتاد. البته رئیس انیستیتو پاستور گفت که در ایام تعطیلات نوروز تزریق‌کنندگان واکسن که از کادر درمان هستند، شیف هستند و نمی‌توانند این کار را انجام دهند؛ او وعده داد که پس از تعطیلات نوروز انجام شود. اما بعد از نوروز هم فاز سوم واکسن پاستور-کوبا آنقدر به تاخیر افتاد که نهایتا یک روز پس از آغاز فاز سوم کارآزمایی واکسن برکت شروع شد.

در این بین اما مخبر و مجموعه تحت نظرش هر چند وقت یک بار از متقاضیان بین‌المللی برای خرید واکسن برکت می‌گفتند؛ اولین بار زمانی بود که هنوز در مرحله اول مطالعات بالینی قرار داشت! او ۲۵ بهمن ۹۹ گفته بود که «در حال حاضر از ۵کشور درخواست رسمی برای پیش خرید واکسن ایرانی ارایه شده‌ است». چند روز قبلش ۱۹ بهمن اما رئیس روابط عمومی ستاد اجرایی توییت کرده بود که دو کشور عربی رسما درخواست پیش خرید برکت را داده‌اند. یعنی در ۶ روز سه متقاضی برای خرید برکت اضافه شدند. 

مخبر ۲۴ فروردین ماه ۱۴۰۰ هم در سخنانی مدعی شد که «اکنون حداقل دو کشور اروپایی و سه کشور منطقه به صورت مکتوب و مصرانه به دنبال مذاکره برای خرید واکسن از برکت هستند اما بعد از رفع نیاز داخلی به این کشورها صادرات خواهیم کرد».

نهم خرداد هم حسن جلیلی مدیر پروژه تولید واکسن برکت مدعی شد که «۷ کشور تماس گرفتند و متقاضی واکسن برکت هستند».

یک ماه بعد سه کشور هم به این کشورها اضافه شدند و جلیلی گفت که « تاکنون ۱۲ کشور جهان از جمله کشورهای آسیایی، امریکای جنوبی و یک کشور اروپایی از ما درخواست کرده‌اند به آن‌ها واکسن صادر کنیم».

او در حالی از یک کشور اروپایی سخن گفت که سه ماه قبلش رئیس ستاد اجرایی از دو کشور اروپایی متقاضی خرید برکت خبر داده بود. گرچه هرچند وقت یک بار به متقاضیان خرید برکت اضافه می‌شد اما نام این کشورها هیچ‌گاه منتشر نشد و معلوم نشد که کدام کشورها خواستار برکت هستند.

اما از دیگر حاشیه‌های مخبر و مجموعه زیر نظرش در طول مدت همه‌گیری کرونا، وعده‌های گل‌درشت برای تولید و تحویل واکسن بود. او و افراد تحت مدیریتش هرچند وقت یک بار از وعده‌های ۵ میلیونی تا ۱۸ میلیونی و ۵۰ میلیونی واکسن برکت خبر می‌دادند.

در روزهای نه چندان دور، یعنی ۲۶ تیر ماه وعده «تولید ۵۰ میلیون دوز واکسن کووایران برکت تا پایان شهریور ۱۴۰۰» را داده بود؛ این درحالیست که تا ۱۳ مرداد ماه، طبق آماری که سخنگوی سازمان غذا و دارو ارائه کرده بود تنها ۵ میلیون دوز واکسن برکت تولید شده بود و یک میلیون و ۸۵۰ هزار دوز تحویل وزارت بهداشت شده بود. یعنی ستاد اجرایی طبق وعده محمد مخبر، باید تا پایان شهریور ماه ۴۵ میلیون دوز تولید کند؛ به عبارت دیگر ۹ برابر میزانی که تا الان تولید کرده!

اما نهم خرداد ماه حسن جلیلی مدیر پروژه تولید واکسن برکت وعده داده بود که «در پایان شهریور ماه بالای ۱۸ میلیون دوز در ماه را تولید خواهیم کرد». این بار هم معلوم نبود چنین ادعاهایی از کجا نشات می‌گیرد در حالیکه هنوز تولید صورت گرفته با وعده‌های داده شده فاصله زیادی دارد. در واقع زمان طلایی پیش‌خرید واکسن‌های معتبر در جهان حدود دی ماه ۹۹ بود که البته بنا به ادعای وزارت بهداشت ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار دوز از سبد کوواکس خریداری شد که البته فایزر بنا به درخواست ایران از سبد سهمیه‌اش در کوواکس حذف شد. این زمان طلایی همزمان بود با آغاز فاز نخست کارآزمایی بالینی واکسن برکت. هرچند روحانی رئیس‌جمهوری وقت دستورات زیادی برای تسهیل و تسریع واردات واکسن صادر می‌کرد اما این دستورات راه به جایی نمی‌بردند و عدم ورود واکسن خارجی همزمان شده بود با وعده‌های پی در پی مقامات وزارت بهداشت و ستاد اجرایی فرمان امام؛ رویارویی‌ای که تنها بازنده آن کشته‌های هر روزه‌ی ناشی از کرونا و خانواده‌های آنها بودند. از سوی دیگر در حالی که مقامات ستاد اجرایی از تاثیرات شگرف واکسن برکت بر انواع و اقسام جهش‌های کرونا خبر می‌دهند، هنوز هیچ اطلاعاتی از گزارش‌های مراحل اول، دوم و سوم کارآزمایی منتشر نشده است. این در حالیست که چهارم تیرماه امسال آیت‌الله خامنه‌ای پس از دریافت دوز اول واکسن برکت، تاکید کردند که «اسناد و مقالات علمی آن را نیز برای آگاهی دنیا از کار بزرگ خود آماده و منتشر کنید».

مخبر تحریم‌شده
اما مخبر تنها به واکسن برکت و غول اقتصادی تحت مدیریتش محدود نمی‌شود. ۸ سال پیش رویترز در گزارشی مفصل به ستاد اجرایی فرمان امام پرداخت و ثروت این نهاد را آن زمان ۹۵ میلیارد دلار ادعا کرد. در آن زمان نام مخبر کمی بیشتر شنیده شد. سال ۲۰۱۰ اتحادیه اروپا محمد مخبر را به دلیل آنچه مشارکت در پروژه‌های موشک‌های بالستیک و پرونده هسته‌ای خوانده بود، تحت تحریم قرار داد که البته دو سال به صورت خودجوش از لیست تحریم‌ها خارج شد. وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز زمستان ۹۹ مخبر را تحت تحریم‌های خود قرار داد.

مخبر و ماجرای ترکسل
مخبر تیر ماه ۸۶ به ریاست ستاد اجرایی منصوب شد و شهریور همان سال هم در اعلامیه بانک سینا اعلام شد عبدالناصر همتی به عنوان مدیرعامل و محمد مخبر رئیس هیات مدیره این بانک معرفی شدند. 

او پیش از آنکه رئیس ستاد شود، معاون بازرگانی و حمل‌ و نقل بنیاد مستضعفان بود. در سال ۸۴ که مخبر معاون بنیاد بود، بنیاد مستضعفان یکی از سهامداران ایرانسل شده بود و مخبر شخص درگیر در این مساله بود. ماجرای مساله‌ی ایرانسل از این قرار بود که دولت خاتمی ابتدا با «ترکسل» قراردادی ۱۵ ساله امضا کرده بود تا اوپراتور دوم تلفن همراه در یاران تحت عنوان ایرانسل راه‌اندازی شود؛ اما پس از قرارداد دولت، مجلس مصوبه‌ای را تصویب کرد که طی آن دولت مکلف می‌شد چنین قراردادهایی را برای تایید به مجلس ارائه کند. به این ترتیب اوضاع به هم ریخت و نهایتا ام.تی.ان آفریقای جنوبی جای ترکسل را گرفت. مخبر در این بین به عنوان فردی شاخص از بنیاد مستضعفان در بین سهامداران طرف ایرانی کنسرسیوم ایفای نقش می‌کرد.

نهایتا مخبر شهریور ۸۴ اعلام کرد که «تا مقطع مصوبه‌ی مجلس و آن مقطع به بعد دو وضعیت با طرف خارجی‌مان داشتیم اما در هیچ مقطع تا به امروز در جهت حذف طرف خارجی یک قدم برنداشتیم و ما طرف خارجی‌مان را حذف نكردیم بلكه طرف خارجی به تعهدات خود نسبت به وزارت ارتباطات عمل نكرده است. ایرانسل دارای مصوبه‌ای خاص از مجلس بود كه به شورای عالی اقتصاد برده شد و در آن‌جا این مجوز را دریافت كرد كه تنها نسبت به تغییر اپراتور كنسرسیوم اقدام كند». او همچنین گفته بود «تا مقطع مصوبه‌ی مجلس و آن مقطع به بعد دو وضعیت با طرف خارجی‌مان داشتیم اما در هیچ مقطع تا به امروز در جهت حذف طرف خارجی یک قدم برنداشتیم و ما طرف خارج‌مان را حذف نكردیم بلكه طرف خارجی به تعهدات خود نسبت به وزارت ارتباطات عمل نكرده است». به هر شکل ترکسل از قرارداد حذف شد و شرکت ام.تی.ان آفریقای جنوبی جایگزین آن شد. او به عنوان نماینده بنیاد مستضعفان در هیات مدیره‌ی ایرانسل عضو بود؛ البته تا پیش از رفتنش به ستاد اجرایی.

مخبر پیش از معاونت در بنیاد مستضعفان، معاونت استانداری خوزستان، معاون اجرایی و مدیرعامل شرکت مخابرات خوزستان و مدیر عامل شرکت مخابرات دزفول را در کارنامه خود دارد.

مخبرِ ماقبل ستاد
اما با جستجوی محمد مخبر در سایت روزنامه رسمی نام او در چندین شرکت به چشم می‌خورد. او از مهر ۹۵ تا مهر ۹۷ عضو هیات مدیره بانک سینا بوده است.

نام مخبر در یک شرکت دیگر تحت عنوان «مؤسسه بنیاد توسعه و عمران موقوفات کشور» دیده می‌شود. نام قبلی این شرکت «موسسه صندوق عمران موقوفات کشور» بوده که سال ۱۳۸۹ نامش را به نام فعلی تغییر داده است. این بنیاد سال ۶۴ تاسیس شده و در اساسنامه‌اش اهدافش اینگونه بیان شده:

«کمک به عمران، احیاء، توسعه، بازسازی و مرمت موقوفات و اماکن مذهبی و خیریه.

-انجام فعالیت در جهت تأمین نیاز موقوفات و اماکن مذهبی و موسسات خیریه و کسب درآمد برای تحقق اهداف قبل‌الذکر از طریق:

الف) مشاوره فنی و مالی، اداری، کارشناسی، ارائه خدمات مدیریت و پیمانکاری در امور کشاورزی، صنعتی، معدنی، معماری، شهرسازی، ساختمانی، راه‌سازی، و تأسیساتی.

ب) انجام و ساماندهی عملیات اعتباری از طریق بانک‌ها، موسسات مالی و اعتباری، صندوق‌های قرض‌الحسنه و سایر منابع ممکن.

ج) مشارکت و سرمایه‌گذاری در زمینه‌های تولید، صنعت، کشاورزی، دامپروری، شیلات، ساخت و ساز مسکن، احداث واحدهای تجاری و فعالیت‌های اداری، رفاهی، فرهنگی و غیره و ایجاد و تاسیس واحدها، موسسات و شرکت‌های موردنیاز».

این بنیاد پروژه‌های ساخت و ساز ساختمانی و کشاورزی و … را در دست دارد و خودش یک بنگاه اقتصادی بزرگ به شمار می‌رود. از سوی دیگر نام این بنیاد در بین اعضای هیات مدیره‌ی «شرکت سهامی خاص کشت و صنعت توسعه کشاورزی هیرکان البرز» و همچنین «شرکت چاپ وانتشارات سازمان اوقاف وامور خیریه» به چشم می‌خورد. همچنین طبق اطلاعات وبسایت «رسمیو»، این بنیاد تولید «فوم پلی‌استايرن ضدآتش بلوک‌های ساختمانی» ‌را هم انجام می‌دهد. 

اما موسسه دیگری که نام مخبر در آن آمده موسسه‌ای تحت عنوان «انجمن هبه آل محمد(ص)» است که سال ۹۲ نامش را به «انجمن حامیان توسعه حوزه‌های علمیه» تغییر داد. نام مخبر در این انجمن در آگهی سال ۹۲، به عنوان یکی از اعضای هیات امنا آمده است. این انجمن نام‌های اسم و رسم‌دار دیگری را هم در هیات امنای خود دارد: «مرتضی مقتدایی دبیر شورای عالی حوزه‌های علمیه، محسن رفیق‌دوست، مرتضی قربانی، علا میرمحمد صادقی، محمد نهاوندیان، محمد سعیدی‌کیا و …».

در آگهی تاسیس موسسه هبه آل محمد(ص) که سال ۹۱ منتشر شد و سال ۹۲ تغییر نام داد، حوزه‌ی فعالیت این موسسه «فعالیت، نیکوکاری و امور خیریه با رعایت قوانین جمهوری اسلامی ایران برای پشتیبانی از ماموریت‌های حوزه‌های علمیه است به گونه‌ای که تامین منابع مورد نیاز حوزه‌های علمیه از طریق کمک‌های مردمی انجام شود. انجمن با اجرای برنامه‌های تبلیغی و فرهنگی، اقدام به هدایت و جذب کمک‌های نقدی و غیرنقدی مردمی خواهد کرد».

مرتضی مقتدایی رئیس هیات امنای این انجمن سال ۹۳ در نشستی خبری برخی اهداف این انجمن را تشریح کرده بود: «از جمله فعالیت‌های انجمن حامیان حوزه علمیه این بود که در مناطق محروم از جمله مناطقی که شیعه و سنی با هم زندگی می‌کردند و اهل تسنن دارای مدارس پررونق بودند، حوزه‌های علمیه تأسیس شد». او گفته بود که «ممکن است خیرینی باشند که بخواهند مال خود را در راه دین صرف کنند که می‌توانند از طریق پایگاه اطلاع‌رسانی انجمن، حوزه‌های علمیه سراسر کشور، ائمه جمعه و ائمه جماعات اقدام کنند».

مقتدایی همچنین گفته بود که «حوزه‌های علمیه که در قم و شهرستان‌ها وجود دارند از نظر امکانات و وضع ساختمان یک بافت فرسوده بود و نیاز به تجهیزات و امکانات داشت، بنابراین برای ایجاد حوزه‌های علمیه و همچنین بازسازی حوزه‌های علمیه باید منابعی فراهم شود. در جلساتی که با مقام معظم رهبری، مراجع تقلید و دیگر مسئولین شد، پیشنهاداتی صورت گرفت، از جمله آیات عظام صافی گلپایگانی و مکارم شیرازی اجازه صرف وجوهات سهم امام را برای احداث و تعمیر حوزه‌های علمیه دادند».

دلباخته‌ی رئیس
مخبر متولد ۱۳۳۴ در دزفول است؛ او دکتری حقوق بین‌الملل از دانشگاه شهید بهشتی و دکتری مدیریت از دانشگاه دزفول دارد. حالا محمد مخبر با چنین سابقه اقتصادی که تا پیش از بنیاد و ستاد کمتر کسی اسمش را شنیده بود، برای معاون اولی دولتی انتخاب شده که لااقل از متن پیام تبریکش به رئیس آن دولت برمی‌آید که مخبر دلباخته‌ی اوست. با این وجود مخبر نتوانست چهره اقتصادی مدنظرش که محمدرضا فرزین مدیرعامل بانک کارآفرین بود را برای وزارت اقتصاد به پاستور ببرد و احسان خاندوزی از سوی رئیسی به مجلس معرفی شد. او که بیشترین حاشیه‌هایش در مدت زمان همه‌گیری کرونا بوده، باید به شکلی سعی کند تا تصویر ساخته شده از او در دوران کرونا به یک مدیر کاربلد و موفق تبدیل شود؛ تصویری که ناشی از وعده‌های درشت درباره واکسن برکت بود؛ بسیاری معتقدند او که در جایگاه ریاست ستاد نتوانست به وعده‌های چند ماهه‌اش عمل کند، چگونه خواهد توانست وعده‌های رئیسی را جامه عمل بپوشاند. کما اینکه خود رئیسی هم دیگر متوجه قدرت تولید داخلی واکسن کرونا شده و گفته که میزان تولید داخلی کم است و باید ۳۰-۴۰ میلیون دوز وارد کنیم؛ حرفی که افکار عمومی جامعه از ابتدا می‌گفتند ولی برخی به آنها برچسب‌های مختلف می‌زدند؛ حالا زمین سخت است و مدیری با وعده‌های میلیونی.

نظرات

نظری ثبت نشده است، اولین نفر باشید

نظر دهید
قوانین ارسال نظر
ایمیل شما منتشر نخواهد شد نظراتی که حاوی توهین باشند منتشر نخواهند شد لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید

مطالب مرتبط