زکریای رازی؛ کیست و جز کشف الکل که قرن‌ها است ما را از درد و رنج نجات داده؛ چه کرده؟

روز تولد زکریای رازی، روز داروساز است. هم داروسازی رازی و هم نگرش و جهان‌بینی علمی او کمک بزرگی به دنیای امروز ما کرده- هرچند دنیای ما همچنان بلازده است

روزبه کریمی
۶ | شهریور | ۱۴۰۰ ۸۳ ۰

رازی؛ کاشف الکلی است که این‌ روزها کیمیا است. این‌روزها که همه یا دست‌‌مان به الکل می‌رسد و الکل‌مالی می‌‌کنیم و یا دست‌مان نمی‌رسد برای آن التماس می‌‌کنیم، بیایید یادی کنیم ابوبکر محمدبن‌‌زکریای رازی؛ کاشف الکل.

پیکره رازی در کنار پیکره‌های؛ خیام، ابوریحان بیرونی و ابن‌سینا؛ یکی‌از چهار دانش‌مند ایرانی‌است که در ورودی دفتر سازمان‌ملل در وین اتریش دیده می‌شود. یک موسسه داروسازی در البرز؛ یعنی انستیو رازی و یک دانش‌گاه در کرمانشاه؛ به‌نام این دانش‌مند نام‌ گذاشته شده اما او کیست؟

اهل همین دوروبرها



میدان قدیمی گمرک در تهران سال‌ها است به نام زکریای رازی شناخته می‌شود.

رازی، در میانه سده دوم هجری در ری به‌دنیا آمد؛ جنوب تهران کنونی؛ تهرانی که حالا درگیر است با کرونایی که الکل سخت دشمن آن است. ری، شهر باستانی، در آن دوران، گاهواره علم و ادب ایران بود و رازی، کودکی، نوجوانی و جوانی‌اش را در این شهر گذراند. 

 در نوجوانی موسیقی آموخت و در نواختن نی و عود توانا بود و گاهی شعر می گفت. 

پدر شیمی

رازی مدتی‌ به زرگری مشغول شد و سپس به کیمیاگری، همان پیشه یا علمی که هدف‌اش به‌دست‌آوردن راهی بود برای بدل کرد مس به طلا و ساخت داروی جاودانگی یا همان کیمیا. 

رازی در همین کیمیا هم که امروز علمی منسوخ است، راه‌گشای بشر شده.

رازی سبب شد اهل علم شیمی کم‌کم باور کنند برخلاف نظر ارسطو عناصر بر ذره‌ها یا همان اتم‌ها بنا شده‌اند...

 ژولیوس روسکا، مورخ تاریخ کیمیا، نوشته «رازی در روند کیمیاگری به بشر نشان داد عناصر شیمیایی، برخلاف نظر ارسطو، به هم بدل نمی‌شوند» چون به‌باور رازی ماده‌ها از ذره‌ها یا به‌زبان امروزی ما، اتم‌ها، ساخته‌‌شده‌اند. او با این باورش سبب شد کیمیاگری گام بلندی بردارد به سوی علم شیمی امروزی.

رئيس بیمارستان 

 اما چشم رازی در کار با موادشیمیایی آسیب دید و وب‌سایت وزارت‌بهداشت نوشته: «می‌گویند پزشکی که رازی جوان برای درمان پیش او رفته بود، ۵۰۰دینار از او دست‌مزد خواست و رازی ناچارا آن را پرداخت و گفت کیمیای واقعی، پزشکی است نه آن‌که تو بدان مشغولی.»

 رازی برای آموختن پزشکی به بغداد سفر کرد و دربیمارستان بغداد در پزشکی استاد شد. کارش چندان بالا گرفت که در عصر معتضد، خلیفه عباسی، به ریاست «بیمارستان معتضدی» رسید.

 قهرمان این‌روزهای ایران؛ پس از مرگ این خلیفه، از عراق به ری بازگشت و رئيس بیمارستان ری شد و تا پایان عمرش به درمان بیمار و پرورش شاگرد مشغول بود. 

چنین کرده رازی

حالا ببینید که رازی با کشف چه‌چیزهایی شناخته‌می‌شود؛ جناب الکل؛ جوهرگوگرد و نفت‌سفید.

  اولی را که دیگر این‌روزها همه شناخته‌اند و دومی‌هم هم که پیش‌از رسیدن گاز؛ اصلی‌ترین سوخت برای مصرف‌های خانگی بود او با سرکه و مس، زنگار ساخت که در شست‌وشوی زخم‌ها به کار می‌رفت. 

اخلاق جناب دکتر

 رازی، برخلاف بسیاری‌از پزشکان، که بیش‌تر به درمان پادشاهان و بزرگان گرایش داشتند، رازی با مردم عادی بیش‌تر سروکار داشت.

 ابن‌الندیم، مورخ مشهور، سده چهارم قمری، گفته: رازی «مهربانی به همه کس، به‌ویژه فقیران و بیماران داشته، از حال‌شان جویا، و به عیادت‌شان می‌رفت و مقرری‌های کلانی برای آن‌ها گذاشته‌بود.» رازی، در کتابی به نام صفات بیمارستان، می‌گوید هرکس برای پزشکی شایسته نیست.

 رازی از  «جاهلان عالِم‌نما» انتقاد کرد، و با «کم‌سواد‌هایی که خود را پزشک می‌نامیدند و دخالت نزدیکان بیمار در طبابت دخالت می‌کردند به‌شدت مخالفت می‌کرد.»

کلاس دانش‌کده


رازی، آموزش پزشکی را به‌ويژه به کاری تجربی و بر بالین بیمار بدل کرد.

رازی تاثیر زیادی بر تاریخ و موجودیت امروزی پزشکی نهاده؛ نه‌تنها به‌سبب الکل که حالا با کرونا می‌رزمد یا انسانیت‌اش؛ که از جمله با وارد‌کردن آزمایش، شیمی و نگرش بیمارستانی به پزشکی؛ 

 و این آخری یعنی، بنابر نوشته محمود نجم‌آبادی؛ رازی شاگردان‌اش؛ و شاگردان شاگردان‌اش را؛ در روشی شبیه به دانش‌کده‌های پزشکی امروز؛ در بیمارستان و برای درمان بیماران و یادگیری تجربی پزشکی به‌کار می‌گرفت.  

رازی، بنابر تاریخ‌های نوشته‌شده پزشکی، میان آبله و سرخک و روش‌های درمان‌شان تفاوت گذاشت. 

رازی هم‌چنین دستی در جراحی داشته و نوشته که برای درمان سنگ کلیه و مثانه، سر آخر ناچاریم به جراحی دست بزنیم. او برای درمان شکسته‌بندی‌ها و دررفتگی‌های استخوانی هم کارهایی کرده‌بوده. 

سابریل الگود، پزشک سفارت بریتانیا در تهران در دهه ۱۹۳۰ و مورخ پزشکی، نوشته رازی پدر پزشکی کودکان است چون نخستین نوشته مستقل و ويژه‌ پزشکی کودکان را رازی نوشته. و البته الحاوی مهم‌ترین کتاب رازی درباره پزشکی است.

اما راستی رازی چه‌گونه فکر می‌کرد؟

 جوئل کریمر در کتاب «احیای فرهنگی در عهد آل بویه» رازی را قله «انسان‌گرایی ایرانی که در آغاز خردگرایی و تجربه‌گرایی در ایران ایستاده»‌، خوانده.

 هانری کربن، شرق‌شناس مشهور و هم‌نشین آیت‌الله‌العظمی طباطبایی، معتقد است «رازی وحی و نبوت را با خرد و برابری انسان‌ها باهم مخالف می‌دانست و به آن‌ها اعتقادی نداشت... چون از نظر او همه انسان‌ها، تواناییِ رسیدن‌به دانایی دارند و بر یک‌دیگر هیچ برتری ندارند.»

 کربن نوشته: «از نظر رازی، انسان‌ها همگی سود و و زیان‌شان را می‌شناسند و اگر خدا برخی را به نبوت برگزیند؛ یعنی آن‌ها را بر دیگر انسان‌ها برتری داده و این برتری باعث دشمنی و نابودی انسان‌ها می‌شود... و این با رحمت و حکمت خدا که از آن سخن می‌گویند، ناسازگار است.»

در برابر چنین دیدگاه‌هایی از ابوبکر رازیِ الکل‌ساز، ابوحاتم رازیِ فقیه  در کتاب «اعلام النبوه» نوشته‌ «این ملحد با عقل معیوب و نفس و رأی ضعیف‌اش کلامی در ابطال نبوت نوشته...»

فقیهان، هیچ‌گاه بابت دیدگاه‌های ضددینی‌ رازی، پزشک چیره‌دست، به حبس یا اعدام او حکم نکردند اما اغلب نوشته‌های او درباره دین و پیامبران، که مورخان علم گوناگون، از آن‌ها سخن رانده‌اند یا نقل قول کرده‌‌اند، از میان رفته یا سانسور شده. 

و...

شاید دیدگاه‌های فلسفی و دینی و اختلاف‌های رازی با فقیهان و سنت‌گرایان سبب شده باشد هنوز جای خاک‌سپاری پیکر او روشن نباشد اما پیکره او بر سر در دفتر سازمان ملل در وین جاودانه است.

 رازی  باور داشت هرکه پزشک است، باید اهل فکر و فلسفه و منطق هم باشد. رازی می‌گفت عالَم؛ محضر شر و رنجِ بشر است و تنها ره رهایی از این‌ها؛ فکر و عقل است. لذت‌بردن نزد رازی؛ یعنی زمانی‌که رنجی نبری. 

آیا؛ رازی پزشک چیره‌دست گمان می‌برد که الکلی که کشف کرد، امروزه کیمیای عصر ماست و اگرچه به گنج برخی می‌افزاید اما از رنج آدمیان می‌کاهد؟

نظرات

نظری ثبت نشده است، اولین نفر باشید

نظر دهید
قوانین ارسال نظر
ایمیل شما منتشر نخواهد شد نظراتی که حاوی توهین باشند منتشر نخواهند شد لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری کنید

مطالب مرتبط